ورود | ثبت نام
گوشی‌ای که دو سال پیش خریدید حالا در کشوی میز خاک می‌خورد. لپ‌تاپ قدیمی هم بعد از ارتقای آخر، گوشه‌ی انباری مانده است. تقریباً هر خانواده‌ای چند وسیله‌ی الکترونیکی بلااستفاده دارد، اما کمتر کسی می‌داند این وسایل بعد از کنار گذاشته شدن چه مسیری را طی می‌کنند. پاسخ این سؤال، هم به جیب ما ربط دارد و هم به سلامت محیط‌زیست.
زباله الکترونیکی به هر وسیله‌ی برقی یا الکترونیکی گفته می‌شود که از چرخه‌ی مصرف خارج شده است، چه خراب باشد و چه فقط دیگر به کار صاحبش نیاید. گوشی موبایل، لپ‌تاپ، تبلت، شارژر، کابل، باتری، تلویزیون، یخچال و ماشین لباسشویی، همگی در این دسته‌اند.
این زباله‌ها با پسماند خانگی معمولی تفاوت اساسی دارند. هم مواد ارزشمندی مثل طلا، نقره، مس و پالادیوم دارند و هم مواد سمی مثل سرب، جیوه، کادمیوم و بازدارنده‌های شعله‌ی برومه. به همین دلیل نه می‌شود آن‌ها را مثل زباله‌ی عادی دفن کرد و نه می‌شود نادیده‌شان گرفت.
بر اساس گزارش «پایشگر جهانی زباله‌های الکترونیکی ۲۰۲۴» (سازمان ملل و اتحادیه‌ی بین‌المللی مخابرات)، آمار سال ۲۰۲۲ این است:
یعنی بخش بزرگی از زباله‌های الکترونیکی دنیا سرنوشت روشنی ندارند: دفن می‌شوند، سوزانده می‌شوند یا از مسیرهای غیررسمی بازیافت می‌شوند.
شایع‌ترین سرنوشت همین است. بسیاری از ما گوشی قدیمی را «شاید روزی لازم شد» نگه می‌داریم. مشکل اینجاست که باتری‌های لیتیومی با گذشت زمان تخریب می‌شوند و در موارد نادر ممکن است ورم کنند. از طرفی با گذشت زمان، ارزش بازفروش و قابلیت تعمیر دستگاه هم کمتر می‌شود.
اگر دستگاه سالم یا قابل‌تعمیر باشد، بهترین مسیر همین است. بازار کارکرده‌فروشی، یک وسیله را به چرخه‌ی مصرف برمی‌گرداند و نیاز به تولید دستگاه جدید را کم می‌کند. پیش از فروش حتماً اطلاعات را کامل پاک کنید و دستگاه را به تنظیمات کارخانه برگردانید.
بسیاری از دستگاه‌هایی که «خراب» تلقی می‌شوند، فقط یک قطعه‌ی معیوب دارند، مثل باتری، درگاه شارژ، حافظه یا بخش تغذیه. در سال‌های اخیر با گران شدن تجهیزات، تعمیر دوباره مورد توجه قرار گرفته است و همین مسئله باعث شده رونق بازار قطعات یدکی و تعمیرات برد های الکترونیکی به یکی از پدیده‌های قابل‌توجه در حوزه‌ی الکترونیک تبدیل شود. هر دستگاهی که تعمیر شود، یعنی یک دستگاه کمتر به زباله اضافه شده است.
در بازیافت اصولی، دستگاه‌ها تفکیک می‌شوند و بخش‌های مختلف مثل پلاستیک، شیشه، فلزات و بردهای الکترونیکی جداگانه فرآوری می‌شوند. فلزات باارزش با روش‌های کنترل‌شده بازیابی می‌شوند و مواد خطرناک هم به‌صورت ایمن دفع می‌شوند. این روش پرهزینه‌تر است، اما کمترین آسیب را به محیط‌زیست و انسان می‌زند.
بدترین سناریو همین است. در بازیافت غیررسمی، کابل‌ها را برای گرفتن مس می‌سوزانند و بردها را با اسید حل می‌کنند تا طلا و فلزات دیگر استخراج شود. دود و پساب این فرآیندها، خاک، آب و هوا را آلوده می‌کند و به سلامت کارگران و ساکنان اطراف آسیب جدی می‌زند. بخش مهمی از زباله‌های الکترونیکی کشورهای صنعتی نیز در گذشته به کشورهای کمتر توسعه‌یافته صادر شده و در چنین شرایطی پردازش شده است، موضوعی که کنوانسیون بازل برای کنترل آن تدوین شد.
مواد سمی: سرب می‌تواند به سیستم عصبی آسیب بزند، جیوه برای کلیه و مغز مضر است و کادمیوم با مشکلات کلیوی و استخوانی مرتبط دانسته می‌شود. این مواد اگر وارد خاک و آب‌های زیرزمینی شوند، سال‌ها در طبیعت می‌مانند.
خطر آتش‌سوزی: باتری‌های لیتیوم‌یونی در صورت له شدن یا اتصال کوتاه می‌توانند آتش بگیرند. آتش‌سوزی در کامیون‌های حمل زباله و مراکز دفن و بازیافت، یکی از مشکلاتی است که در دنیا بارها گزارش شده است.
هدر رفتن منابع: ساخت هر گوشی هوشمند، انرژی و منابع معدنی زیادی مصرف می‌کند. بخش عمده‌ی انرژی مصرفی در طول عمر یک گوشی مربوط به مرحله‌ی تولید است، نه استفاده‌ی روزمره. بنابراین دور انداختن زودهنگام، یعنی هدر دادن همه‌ی آن انرژی.
نکته‌ی جالب اینجاست که زباله‌ی الکترونیکی فقط تهدید نیست، یک فرصت اقتصادی هم هست. غلظت فلزات گران‌بها در بردهای الکترونیکی بسیار بیشتر از سنگ معدن طبیعی است. هر گوشی موبایل مقدار کمی (در حد کسری از گرم) طلا، نقره و پالادیوم و مقدار بیشتری مس دارد. وقتی میلیون‌ها دستگاه کنار هم قرار می‌گیرند، رقم قابل‌توجهی به دست می‌آید. به همین دلیل به بازیافت زباله‌های الکترونیکی «معدن‌کاری شهری» (Urban Mining) هم می‌گویند. گزارش‌های بین‌المللی ارزش فلزات قابل‌بازیابی از زباله‌های الکترونیکی سال ۲۰۲۲ را حدود ۹۱ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.
در ایران نیز با افزایش مصرف گوشی، لپ‌تاپ و لوازم خانگی، حجم زباله‌های الکترونیکی هر سال بیشتر می‌شود. برآوردها از صدها هزار تن در سال حکایت دارد. قانون مدیریت پسماندها مصوب ۱۳۸۳ پسماندهای ویژه را تعریف کرده است، اما در عمل، جمع‌آوری و بازیافت اصولی زباله‌های الکترونیکی هنوز با چالش‌هایی مثل نبود زیرساخت کافی، فعالیت غیررسمی دست‌فروشان ضایعات و کم‌اطلاعی مردم روبه‌روست. نکته‌ی امیدوارکننده این است که فرهنگ تعمیر و استفاده‌ی مجدد در جامعه ریشه دارد و می‌تواند پایه‌ی خوبی برای اقتصاد چرخشی باشد.
آیا می‌شود گوشی قدیمی را در سطل زباله انداخت؟
خیر. گوشی دارای باتری لیتیومی و مواد سمی است و باید به مراکز جمع‌آوری یا بازیافت تحویل داده شود.
آیا لپ‌تاپ قدیمی ارزش بازیافت دارد؟
بله. برد اصلی، حافظه، رم و حتی بدنه و باتری آن قابلیت استفاده‌ی مجدد یا بازیافت دارند.
باتری متورم گوشی چه خطری دارد؟
باتری متورم احتمال آتش‌سوزی دارد. از شارژ کردن و ضربه زدن به آن خودداری کنید و برای تعویض به تعمیرکار معتبر مراجعه کنید.